Civilization V CIVILOPEDIA Online
Cywilizacje i przywódcy
Polska

Przywódcy:

Unikatowe jednostki:

Unikalne budowle:

Polska

Historia

Inwazja, okupacja, rozbiór, powstanie, odrodzenie - ten cykl jest typowy dla trwającej już tysiąc lat tragicznej, ale i pełnej tryumfów historii Polski. Oparte na północy o brzegi Morza Bałtyckiego, a na południu o Karpaty państwo stało się bramą wielu inwazji ze wschodu do Europy, a także z zachodu na ziemie rosyjskie. Polska stała się uznawanym na arenie międzynarodowej etnicznym i politycznym bytem w połowie X w., gdy rządziła nią dynastia Piastów. W 966 r. książę Mieszko I nawrócił się na chrześcijaństwo. Przez kolejne stulecia szczęście na przemian dopisywało Polsce i odwracało się od niej, zsyłając na nią potężnych wrogów - od niemieckich krzyżaków przez Złotą Ordę po armie Związku Radzieckiego. Nawet jednak w chwilach narodowego kryzysu polskie ideały rewolucji i niepodległości pozostawały silne. Emigranci tacy jak Pułaski i Kościuszko nieśli te ideały, wspomagając rewolucje amerykańską i francuską. Polska konstytucja z 1791 r., najstarsza w Europie, była ucieleśnieniem tych samych demokratycznych ideałów. Niewiele narodów wycierpiało w XX w. tyle co Polacy, którzy co prawda odzyskali w 1918 r. niepodległość, lecz ich kraj zniszczyły dwie wojny światowe. Przez pół wieku kraj był totalitarnym, komunistycznym państwem satelickim, lecz w latach 80. ruch Solidarności doprowadził do jego transformacji w suwerenne państwo. Dziś, na początku XXI w., Polska jest postępową, wolnorynkową demokracją i ważnym członkiem NATO i Unii Europejskiej.

Klimat i teren

Polska jest krajem o przepięknej przyrodzie, pełnym lasów (zajmują około 30,5% powierzchni państwa), wielkich rzek (z Wisłą i Odrą na czele) oraz rozległymi łąkami. Znajduje się w geograficznym centrum Europy i podzielona jest na cztery wyraźne strefy: Tatry i Karpaty na południu (najwyższy szczyt ma wysokość 2499 m), na północ od nich teren pagórkowaty, centralne niziny stanowiące serce kraju, oraz nadbałtyckie bagna i wydmy. Wielkie zlodowacenia, które ukształtowały powierzchnię kraju, pozostawiły też po sobie iłowe i lessowe gleby czyniące polską ziemię jedną z najżyźniejszych na świecie. Polska poszczycić się może ogromnym w skali światowej zagęszczeniem jezior, znajdziemy ich tam niemal 10 tys. W Europie większą gęstość jezior ma jedynie Finlandia. Klimat jest umiarkowany, opady występują przez cały rok, choć zimy są zazwyczaj bardziej suche niż lata. Żyzne gleby i sprzyjający klimat czynią kraj potęgą rolniczą - Polska jest jednym z największych producentów buraków cukrowych oraz pszenżyta i zaopatruje Europę w ziemniaki i żyto. Niektórzy mówią wręcz o Polsce, że jest „koszem chleba Unii Europejskiej”.

Powstanie państwa polskiego

Żyjące na obrzeżach starożytnych cywilizacji śródziemnomorskiej i bliskowschodniej ludy Polan przeszły niemal zupełnie ignorowane przez epoki kamienia, brązu i żelaza. Pierwsze osiedla ludzkie pochodzą sprzed około 7500 lat. Słowianie znaleźli się na tych terenach w czasie wielkich migracji, jakie nastąpiły przed upadkiem Zachodniego Cesarstwa Rzymskiego. Osiedlili się tam, najpierw tworząc organizacje plemienne, a następnie małe państwa. Z jednego z takich państw pochodził Mieszko, pierwszy władca Polan, o którym wspomina się w dokumentach historycznych.

Jeśli wierzyć podaniom, plemię Polan, skupione wokół ufortyfikowanego miasta Gniezno, było rządzone przez Mieszka - władcę, który nawiązał bliskie stosunki z plemieniem Wiślan żyjących nieopodal Krakowa. Gdy Wielkie Morawy, państwo, do którego należeli Wiślanie, zostały około 960 r. zniszczone przez Madziarów, Mieszko zjednoczył to plemię z Polanami, zakładając tym samym dynastię Piastów. Wskutek namowy rzymskokatolickich misjonarzy z leżącej na południe Bohemii władca nawrócił się na chrześcijaństwo i w 966 r. przyjął chrzest. Mimo trwających sporów większość badaczy przyjmuje, że wtedy właśnie zaczęło istnieć państwo polskie.

Piastowie

Zdolni następcy Mieszka I powoli nawrócili pogański naród na chrześcijaństwo, stworzyli silne królestwo i włączyli Polskę w strukturę kultury europejskiej. Jego syn Bolesław I Chrobry doprowadził do stworzenia polskiej metropolii kościelnej, zaś jego świecką władzę oficjalnie uznał święty cesarz rzymski. Doprowadziło to do jego koronacji w 1025 r., dzięki czemu stał on się pierwszym królem Polski. Na koniec stulecia kraj rozciągał się od Bałtyku po Karpaty i powoli zaczęły ustalać się jego historyczne granice. Jednak po śmierci Bolesława III Krzywoustego w 1138 r. królestwo, ze względu na brak tradycji primogenitury, zostało podzielone między jego synów. Doprowadziło to do trwających nieprzerwanie w XII i XIII w. wewnętrznych konfliktów i zewnętrznych nacisków.

Żyjący w latach 1261-1333 Władysław Łokietek, pomniejszy książę z linii Piastów, spędził większość swojego życia, na nowo jednocząc państwo. Broniąc Polski, król Władysław walczył z pogańskimi Litwinami i Mongołami, a także toczył wojny z zakonem krzyżackim, pragnąc usunąć go z ziem polskich. Po śmierci Władysława władzę przejął jego jeszcze zdolniejszy syn Kazimierz III zwany Wielkim. Nie tylko dopilnował on, stosując umiejętną demokrację i szybko przeprowadzane wojny, by zdobycze jego ojca zostały własnością kraju, ale też uczynił Polskę centrum kultury, nauki i handlu. Ponad dwukrotnie powiększył królestwo, przeorganizował jego gospodarkę i prawa oraz umożliwił otworzenie pierwszego w Polsce uniwersytetu. Pod jego liberalnymi rządami Polska stała się schronieniem dla ograbionych i prześladowanych. Niemcy osiedlali się w miastach, armeńscy i słowiańscy uchodźcy na położonych na nizinach wsiach. Do kraju przybyły też tysiące Żydów. Kazimierz Wielki nie miał jednak męskich potomków i zmarł w 1370 r. jako ostatni król z dynastii Piastów.

Dynastia Jagiellonów

Kazimierz wyznaczył na swojego następcę siostrzeńca, Ludwika Węgierskiego, którego krótkie rządy w Polsce nie obfitowały w ważne wydarzenia. Gdy w 1382 r. zmarł, polska szlachta obrała królową jego młodszą córkę Jadwigę. Cztery lata później wybrali oni na króla wielkiego księcia litewskiego Jogajłę (znanego w Polsce jako Władysław Jagiełło), który wziął ślub z Jadwigą i nawrócił się na katolicyzm. Idąc na pomoc Litwinom, którzy toczyli krwawą wojnę z zakonem krzyżackim, Władysław Jagiełło w 1401 r. wciągnął w konflikt Polskę. W lipcu 1410 r. pod Grunwaldem, w jednej z największych bitew europejskiego średniowiecza, zjednoczone siły polsko-litewskie pod jego dowództwem odniosły tak poważne zwycięstwo, że rycerstwo krzyżackie zostało niemal całkowicie wymordowane, a większość jego dowódców zabita lub schwytana. Zwycięstwo zapewniło Władysławowi tron i pozwoliło dojść na stałe do władzy dynastii Jagiellonów.

Jagiellońscy monarchowie spędzali kolejne dziesięciolecia, walcząc z chciwymi sąsiadami - odrodzonym zakonem krzyżackim, księstwem Prus, królestwami Czech i Węgier, Wielkim Księstwem Moskiewskim i leżącym na południu imperium osmańskim, a także Tatarami krymskimi, którzy w latach 1474-1569 zorganizowali co najmniej 75 najazdów na ziemie polskie. Królowie tej dynastii na ogół byli w stanie utrzymać granice i wpływy międzynarodowe państwa w niezmienionym stanie.

Ważniejsze i trwalsze niż wojskowe sukcesy i porażki były zmiany społeczne i naukowe, jakie zaszły za Jagiellonów. W 1505 r. konstytucja nihil novi przeniosła większość praw ustawodawczych z monarchy na Sejm, parlament składający się z polskiej szlachty - był to ogromny krok w stronę demokracji. Ruchy reformacyjne, zwłaszcza czeski ruch husytów, wywarły duży wpływ na polski katolicyzm, co doprowadziło do ustanowienia praw gwarantujących tolerancję religijną. Renesansowe ideały sprawiły, że królowie Zygmunt I Stary i Zygmunt II August promowali polską sztukę i kulturę, a ta przez cały XVI w. kwitła. W 1543 r. zaś, w rok po śmierci polskiego astronoma Mikołaja Kopernika, ukazało się jego epokowe dzieło potwierdzające prawdziwość heliocentrycznego modelu Układu Słonecznego.

Rzeczpospolita Obojga Narodów

Pobudzony nacjonalizmem, demokratycznymi zasadami i obawami o zagrożenie ze strony wrogich sąsiadów Sejm w czerwcu 1569 r. przyjął ustawę zatwierdzającą powstanie Rzeczpospolitej Obojga Narodów, zjednoczonego polsko-litewskiego państwa z wybieranym w ramach elekcji monarchą, lecz rządzonego głównie przez zbierającą się na sejmikach i na Sejmie szlachtę. W lipcu bezdzietny Zygmunt August, ostatni z dynastii Jagiellonów, przyjął i podpisał ustawę. Choć mówi się, że unia zapewniła krajowi długi okres stabilności i pomyślności oraz sprawiła, że zachodnia kultura zadomowiła się na terytoriach Ukrainy i zachodniej Rosji, to kraj bardzo często wikłał się w konflikty z Rosją, Szwecją, imperium osmańskim i z buntującymi się Kozakami. Trudy tych wojen, zwłaszcza udział Rzeczpospolitej w wielkiej wojnie północnej (1700-1721), a także nieudolność kolejnych królów sprawiły, że kraj zaczął desperacko potrzebować reform politycznych. W połowie XVIII w. Sejm wprowadził reformy handlowe, wojskowe, społeczne i edukacyjne, powołał też Komisję Edukacji Narodowej, pierwszy państwowy system edukacji w Europie.

Rozbiory

Te próby reform, które zagroziły, że Polska powróci do dawnej potęgi, sprowokowały sąsiadujące mocarstwa do interwencji. W 1772 r., kiedy to Rosja, Austria i Prusy zajęły część jej terytorium, nastąpił pierwszy rozbiór Polski. Po krótkiej wojnie polsko-rosyjskiej Prusy i Rosja dokonały drugiego rozbioru, który pozbawił Polskę tak dużego terytorium, że nie była ona już w stanie utrzymać się ekonomicznie i wojskowo. W 1795 r. Austria, Prusy i Rosja dokonały trzeciego rozbioru, podczas którego zajęte zostały ostatnie wolne terytoria kraju - niepodległa Polska przestała istnieć.

Od 1792 do 1918 r. Polska była de facto krajem okupowanym, z rzadka tylko ciesząc się względną autonomią. W 1807 r. cesarz Napoleon ustanowił wolne Księstwo Warszawskie, lecz po zakończeniu wojen napoleońskich kongres wiedeński ponownie podzielił Polskę między zwycięzców. Czasy rozbiorów naznaczone były również licznymi polskimi zrywami niepodległościowymi, z których największe były powstanie listopadowe w 1830 r. i styczniowe w 1863 r. - oba z nich miały miejsce na terytorium będącym pod okupacją Rosji. Mimo ucisków Polska jednak skorzystała na szerokim uprzemysłowieniu i modernizacji przeprowadzonych przez okupujące państwa, dotyczy to zwłaszcza terytoriów zaboru pruskiego. Ta wymuszona modernizacja zapewniła Polsce ekonomiczną i polityczną stabilność w XX w. Mimo wszystko rosyjska, w mniejszym stopniu również austriacka i pruska kontrola nad terytoriami polskimi była niepewna i kłopotliwa. Jak napisał kompozytor Wybicki, którego mazurek z 1797 r. stał się w 1927 r. polskim hymnem narodowym, „Jeszcze Polska nie zginęła...”.

Niepodległość i żelazna kurtyna

Wkrótce po zawieszeniu broni w 1918 r. polscy nacjonaliści wykorzystali chaos, jaki panował w Rosji po rewolucji październikowej, i ogłosili powstanie II Rzeczpospolitej. Alianci już wcześniej zgodzili się na powstanie niepodległego państwa polskiego - był to 13. ze sławnych 14 punktów amerykańskiego prezydenta Wilsona. Wojna polsko-radziecka (1919-1921) zmusiła leninowską Rosję do uznania niepodległości Polski, a jednocześnie powstrzymała rozlanie się komunizmu po całej Europie. Zagrożenie ze strony totalitarnych reżimów Niemiec i Rosji oraz ogólnoświatowy kryzys ekonomiczny sprawiły, że do władzy doszli prawicowi nacjonaliści - sanacja - a rząd stawał się coraz bardziej autorytarny.

Sanacja była w Polsce u władzy aż do niemieckiej inwazji w 1939 r., która rozpoczęła II wojnę światową. We współpracy ze stalinowską Rosją hitlerowski Wehrmacht szybko zapanował nad terytoriami kraju, który Churchill nazwał „pierwszym sojusznikiem”. Niemiecka i radziecka okupacja były brutalne - ze wszystkich krajów biorących udział w wojnie Polska straciła procentowo największą część ludności, ponad 6 mln, czyli jedną piątą przedwojennej populacji. Niemal połowę tej liczby stanowili polscy Żydzi. Niemiecka inwazja na Związek Radziecki doprowadziła w końcu do „wyzwolenia” Polski przez Armię Czerwoną, która potem nie chciała opuścić jej terytorium. Naciskane przez Stalina Wielka Brytania i Stany Zjednoczone zgodziły się na stworzenie tymczasowego, prokomunistycznego rządu koalicyjnego w Polsce. W 1952 r. oficjalnie ogłoszono powstanie Polskiej Republiki Ludowej, która natychmiast stała się ważnym elementem żelaznej kurtyny i przez całą zimną wojnę pozostawała członkiem Układu Warszawskiego.

Rządy komunistów były dla Polski trudnym i kosztownym okresem. Mimo powszechnego oporu i gniewu wschodnią część kraju oddano Związkowi Radzieckiemu. Polityka represji dotknęła każdej dziedziny życia, od kultury przez religię i podróże po możliwości edukacyjne i gospodarcze obywateli. Bogactwa kraju, zarówno naturalne, jak i przemysłowe, były grabione dla dobra Związku Radzieckiego, przez co Polska stała się żebrakiem na skalę światową. Mimo to jednak Polskę uważano wówczas za jeden z najmniej dotkniętych represjami krajów Bloku Wschodniego.

Odzyskana wolność

Niepokoje wśród robotników w latach 80. doprowadziły do założenia związku zawodowego Solidarność, który wkrótce stał się poważną siłą polityczną. Mimo prześladowań i wprowadzenia stanu wojennego ruchowi udało się w ciągu dziesięciolecia zachwiać dominacją PZPR. W miarę jak rozpadał się Związek Radziecki i słabła siła tamtejszej partii rządzącej, Solidarność rosła w siłę. W 1989 r. miała udział w wymuszeniu na władzach pierwszych wolnych (choć tylko częściowo) wyborów parlamentarnych. Rok później Lech Wałęsa, kandydat Solidarności, wygrał wybory prezydenckie. Rosyjska dominacja i władza komunistów w Polsce dobiegły końca. Wkrótce sterowany przez Solidarność rząd przywrócił ludności Polski swobody obywatelskie i zmienił socjalistyczną gospodarkę kraju w nowoczesną, rynkową.

Po dwóch pokoleniach zależności od Wschodu demokratyczna Polska zaczęła znów pełnić swoją ważną rolę w kulturalnym, gospodarczym i politycznym życiu Europy. W 1999 r. dołączyła do Paktu Północnoatlantyckiego (NATO), co zapewniło regionowi bezpieczeństwo. Polacy postanowili następnie w referendum dołączyć do Unii Europejskiej, której pełnoprawnym członkiem ich kraj stał się w maju 2004 r. Powróciwszy do tradycji wolności, samodzielności i tolerancji, Polska może ponownie cieszyć się swą bogatą przeszłością.

Ciekawostki

Urodzeni w Polsce Kazimierz Pułaski i Tadeusz Kościuszko byli polskimi patriotami - walczyli przeciw rosyjskiemu zaborcy. Obaj byli również patriotami amerykańskimi - podczas wojny o niepodległość służyli jako oficerowie w Armii Kontynentalnej. Pułaski zginął w 1779 r., broniąc Savannah, a Kościuszko, inżynier wojskowy, przeżył wojnę i został pierwszym Polakiem, który otrzymał amerykańskie obywatelstwo.

Fryderyk Chopin (1810-1849), najwybitniejszy polski kompozytor, stworzył swoje pierwsze dzieła - dwa polonezy, g-moll i B-dur - w wieku siedmiu lat, zaś ostatnią ze swych 230 opublikowanych kompozycji ukończył w Paryżu parę miesięcy przed swoją śmiercią.

Przystanek Woodstock, doroczny rockowy festiwal, który od 1995 r. odbywa się w różnych miastach Polski, został nazwany największym festiwalem na otwartym powietrzu na świecie - w 2011 r. ilość uczestników oceniono na ponad 700 tys.